Cách chăm sóc trẻ sơ sinh từ A–Z cho mẹ lần đầu

Cách chăm sóc trẻ sơ sinh là vấn đề khiến rất nhiều bố mẹ, đặc biệt là những người lần đầu có con, vừa háo hức vừa lo lắng. Bé ngủ nhiều có sao không? Bao lâu thì cho bú một lần? Rốn chưa rụng có được tắm không? Có nên dùng tăm bông vệ sinh tai? Bé đi phân như vậy có bình thường không?

Thực tế, chăm trẻ sơ sinh không cần phải quá cầu kỳ. Điều quan trọng là bố mẹ hiểu những nhu cầu cơ bản của trẻ, biết cách chăm sóc vệ sinh, cho bé bú đúng, đảm bảo giấc ngủ an toàn và nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường.

Trong bài viết này, Batlote cùng Dược sĩ Quỳnh Anh chia sẻ những kinh nghiệm chăm sóc trẻ sơ sinh từ A–Z, đặc biệt phù hợp với các gia đình Việt Nam có em bé trong những tháng đầu đời.

1. Cách chăm sóc trẻ sơ sinh bắt đầu từ việc bế bé đúng cách

Lần đầu bế con, nhiều mẹ có cảm giác “tay chân không biết để đâu” vì em bé quá nhỏ và phần đầu còn mềm.

Đừng quá lo. Mẹ chỉ cần nhớ một nguyên tắc quan trọng: luôn đỡ đầu và cổ của trẻ sơ sinh.

Trước khi bế, mẹ có thể nhẹ nhàng gọi bé hoặc đặt tay lên người bé để bé biết mẹ đang đến gần. Sau đó:

• Một tay đỡ phần đầu và cổ.
• Tay còn lại đỡ lưng và mông.
• Từ từ nâng bé lên, tránh bế giật hoặc kéo tay bé.
• Khi đặt bé xuống, vẫn giữ tay đỡ đầu và cổ cho đến khi bé nằm ổn định.

Mẹ có thể bế bé áp vào ngực, bế ngửa hoặc bế vác vai sau khi bú tùy tình huống. Mỗi em bé cũng có thể thích một tư thế khác nhau.

Điều quan trọng nhất là đầu và cổ của bé luôn được nâng đỡ chắc chắn.

2. Chăm sóc rốn: đừng tự ý đắp lá, bôi thuốc

Rốn là một trong những bộ phận khiến ông bà và bố mẹ lo lắng nhất trong những ngày đầu.

Nhiều gia đình Việt vẫn có thói quen dùng các loại lá, bột hoặc thuốc dân gian để “rốn nhanh khô”. Tuy nhiên, bố mẹ không nên tự ý bôi bất kỳ thứ gì lên rốn nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.

Khi chăm sóc rốn cho bé:

• Rửa tay sạch trước khi chạm vào rốn.
• Giữ chân rốn sạch và khô.
• Không kéo hoặc cố làm rụng chân rốn.
• Không quấn tã quá cao khiến tã cọ vào rốn.
• Gấp mép trên của tã xuống nếu cần để rốn được thông thoáng.

Thông thường, chân rốn sẽ khô dần rồi tự rụng. Trong thời gian này, bố mẹ chỉ cần theo dõi thay vì liên tục sờ hoặc kiểm tra.

Khi nào rốn có vấn đề?

Nếu vùng da quanh rốn đỏ lan rộng, sưng, có mủ, dịch bất thường, mùi hôi hoặc bé sốt, bú kém, lừ đừ, bố mẹ nên đưa bé đi khám.

3. Tắm cho trẻ sơ sinh: mẹ không cần “kỳ cọ” thật sạch

Một sai lầm khá phổ biến khi mẹ mới sinh chăm con là nghĩ rằng trẻ sơ sinh phải được tắm thật kỹ mới sạch.

Thực tế, làn da của bé còn rất mỏng manh. Khi tắm, mẹ chỉ cần làm sạch nhẹ nhàng, đặc biệt ở những vị trí dễ đọng mồ hôi như:

• Cổ.
• Nách.
• Bẹn.
• Sau tai.
• Các nếp gấp trên cơ thể.

Trước khi tắm, hãy chuẩn bị sẵn khăn, quần áo, bỉm và các vật dụng cần thiết. Không nên vừa tắm vừa chạy đi lấy đồ vì chỉ vài giây mất tập trung cũng có thể gây nguy hiểm cho trẻ.

Nước tắm nên ấm vừa phải, không quá nóng. Mẹ có thể kiểm tra bằng nhiệt kế nước hoặc dùng vùng da nhạy cảm ở mặt trong cổ tay để cảm nhận.

Sau khi tắm, lau khô bé ngay, đặc biệt là các nếp gấp.

Không cần sử dụng quá nhiều sữa tắm, dầu gội hay sản phẩm chăm sóc da. Với trẻ sơ sinh, càng đơn giản càng dễ kiểm soát kích ứng.

4. Vệ sinh mắt, mũi, tai: làm sạch vừa đủ

Vệ sinh mắt

Nếu mắt bé có ít ghèn, mẹ có thể dùng gạc sạch và dung dịch phù hợp để vệ sinh nhẹ nhàng.

Không dùng chung một miếng gạc cho cả hai mắt.

Nếu bé bị đỏ mắt, sưng mắt hoặc có nhiều dịch tiết bất thường, nên đưa bé đi khám thay vì tự mua thuốc nhỏ mắt.

Vệ sinh mũi

Trẻ sơ sinh có thể phát ra tiếng khụt khịt dù vẫn bú và chơi bình thường.

Không phải lúc nào mẹ cũng cần hút mũi cho bé.

Nếu bé nghẹt mũi gây khó bú hoặc khó chịu, bố mẹ có thể tham khảo nhân viên y tế về cách sử dụng nước muối sinh lý và dụng cụ vệ sinh mũi phù hợp.

Đặc biệt, không đưa tăm bông hoặc vật cứng vào sâu trong mũi.

Vệ sinh tai

Tai của trẻ cũng không cần ngoáy sâu.

Mẹ chỉ cần lau phần vành tai và khu vực bên ngoài bằng khăn sạch. Không đưa tăm bông vào trong ống tai vì có thể làm tổn thương tai hoặc đẩy ráy tai vào sâu hơn.

5. Chăm sóc da trẻ sơ sinh: càng đơn giản càng tốt

Da em bé có thể xuất hiện nhiều hiện tượng khiến mẹ “hoảng” ngay lần đầu nhìn thấy: mẩn đỏ, bong da nhẹ, rôm sảy, hăm tã…

Không phải tình trạng nào cũng cần bôi thuốc.

Để chăm trẻ sơ sinh đúng cách, bố mẹ nên:

• Mặc quần áo thoáng, mềm.
• Không ủ bé quá nhiều lớp.
• Giữ các nếp gấp da khô thoáng.
• Thay tã thường xuyên.
• Lau khô da sau khi tắm.
• Hạn chế sản phẩm có nhiều hương liệu nếu bé có làn da nhạy cảm.

Đặc biệt với thời tiết nóng ẩm ở Việt Nam, việc mặc quá nhiều quần áo hoặc quấn bé quá kín có thể khiến trẻ đổ mồ hôi và dễ bị rôm sảy, hăm hoặc khó chịu.

6. Cho trẻ bú: đừng chỉ nhìn đồng hồ

Một trong những câu hỏi phổ biến nhất của các mẹ là:

“Bao lâu phải cho bé bú một lần?”

Trẻ sơ sinh thường bú nhiều lần trong ngày và đêm. Tuy nhiên, nhu cầu của từng bé không hoàn toàn giống nhau.

Thay vì chỉ chăm chăm nhìn đồng hồ, mẹ nên học cách nhận biết dấu hiệu đói của con.

Bé có thể:

• Cử động miệng.
• Quay đầu tìm vú.
• Đưa tay lên miệng.
• Mút tay.
• Quấy nhẹ.

Khóc thường là dấu hiệu đói muộn.

Làm sao biết bé ngậm vú đúng?

Khi bú mẹ, bé nên:

• Há miệng rộng.
• Ngậm được phần lớn quầng vú.
• Cằm áp sát bầu ngực.
• Má tròn, không hóp vào.
• Có tiếng nuốt sữa.
• Mẹ không bị đau đầu ti kéo dài.

Nếu mỗi lần cho bú mẹ đều đau rát nhiều, đầu ti bị nứt hoặc bé bú mãi nhưng vẫn không có vẻ no, nên kiểm tra lại khớp ngậm và trao đổi với nhân viên y tế hoặc chuyên gia hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ.

7. Bé bú xong có nhất thiết phải vỗ ợ hơi?

Sau khi bú, mẹ có thể bế bé thẳng và nhẹ nhàng vỗ hoặc xoa lưng để hỗ trợ bé ợ hơi.

Tuy nhiên, không phải em bé nào cũng cần ợ hơi thật lâu sau mỗi cữ bú.

Nếu bé đã ợ hoặc vẫn hoàn toàn thoải mái, mẹ không cần vỗ mạnh hay kéo dài.

Điều quan trọng hơn là sau khi bú, nếu bé ngủ, hãy đặt bé nằm ngửa trên mặt phẳng chắc chắn, không để bé ngủ trên sofa, ghế rung hoặc những vị trí không đảm bảo an toàn.

8. Giấc ngủ của trẻ sơ sinh: ngủ nhiều có bình thường?

Trẻ sơ sinh dành phần lớn thời gian để ngủ và chưa có lịch sinh hoạt ngày – đêm rõ ràng.

Có hôm bé ngủ rất nhiều, hôm khác lại thức liên tục khiến bố mẹ tưởng rằng con “bị làm sao”.

Điều bố mẹ cần quan sát không chỉ là số giờ ngủ mà còn là tình trạng của bé khi thức.

Một em bé khỏe mạnh thường có những khoảng thời gian tỉnh táo, bú tốt và phản ứng với môi trường xung quanh.

Khi cho bé ngủ, hãy:

• Đặt bé nằm ngửa.
• Cho bé ngủ trên mặt phẳng chắc chắn.
• Không để gối, chăn dày, thú bông hoặc vật mềm xung quanh.
• Không để bé ngủ chung trên sofa hoặc ghế.
• Tránh để phòng quá nóng.

Với thời tiết nóng ở Việt Nam, bố mẹ thường có xu hướng “ủ cho chắc”. Nhưng nếu bé đổ mồ hôi, gáy nóng, mặt đỏ hoặc bứt rứt thì có thể bé đang bị nóng chứ không phải lạnh.

9. Thay bỉm cho bé: đừng chờ bỉm đầy mới thay

Trẻ sơ sinh có thể đi tiểu và đi ngoài nhiều lần trong ngày.

Nếu để phân hoặc nước tiểu tiếp xúc với da quá lâu, bé dễ bị hăm.

Mẹ nên kiểm tra bỉm thường xuyên và thay khi cần.

Khi thay bỉm:

1. Rửa tay.
2. Chuẩn bị bỉm mới trước khi mở bỉm cũ.
3. Làm sạch vùng kín nhẹ nhàng.
4. Lau từ trước ra sau đối với bé gái.
5. Để da khô trước khi mặc bỉm mới.
6. Không đóng bỉm quá chặt.

Nếu bé bắt đầu hăm, hãy chú ý giữ vùng da sạch và khô, đồng thời lựa chọn sản phẩm chăm sóc phù hợp. Nếu vùng hăm nặng, rỉ dịch, có mụn nước hoặc không cải thiện, nên cho bé đi khám.

10. Theo dõi phân và nước tiểu: mẹ đừng chỉ nhìn “màu phân”

Trong những ngày đầu, phân của bé thay đổi khá nhiều.

Sau đó, màu sắc và tính chất phân còn phụ thuộc vào việc bé bú mẹ hoàn toàn, bú sữa công thức hay kết hợp.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:

“Phân màu này có bình thường không?”

mẹ nên quan sát cả:

• Bé bú có tốt không?
• Bé có tỉnh táo không?
• Số lần đi tiểu có phù hợp không?
• Phân có máu hay không?
• Bé có nôn nhiều không?
• Bụng có chướng không?
• Bé có biểu hiện đau hoặc khó chịu bất thường không?

Nếu có máu trong phân, phân bất thường kéo dài hoặc đi kèm bỏ bú, nôn nhiều, sốt, lừ đừ, bụng chướng…, bố mẹ nên đưa bé đi khám.

11. Những dấu hiệu trẻ sơ sinh cần đi khám ngay

Đây là phần mà mọi gia đình có trẻ sơ sinh nên lưu lại.

Không nên chỉ nghĩ rằng “bé còn nhỏ nên chắc vậy”.

Hãy đưa trẻ đi khám khi bé có những dấu hiệu như:

• Bỏ bú hoặc bú yếu rõ rệt.
• Khó đánh thức hoặc lừ đừ bất thường.
• Khó thở, thở bất thường, tím tái.
• Sốt.
• Thân nhiệt thấp bất thường.
• Co giật.
• Nôn nhiều hoặc nôn bất thường.
• Vàng da tăng nhanh hoặc xuất hiện kèm các biểu hiện bất thường khác.
• Rốn sưng đỏ, chảy mủ hoặc có mùi hôi.
• Tiểu ít rõ rệt.
• Trẻ có biểu hiện khác hẳn so với thường ngày.

Với trẻ sơ sinh, nếu bố mẹ cảm thấy “hôm nay con không giống mọi ngày”, đặc biệt khi bé bú kém hoặc lừ đừ, không nên chủ quan.

12. 7 điều mẹ lần đầu chăm con thường lo nhưng không cần quá hoảng

Trong quá trình chăm sóc trẻ sơ sinh, mẹ sẽ gặp rất nhiều tình huống khiến mình lo lắng.

Bé hắt hơi vài lần

Không nhất thiết là bé bị cảm. Trẻ có thể hắt hơi để làm sạch đường mũi.

Bé nấc cụt

Nấc cụt khá thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt sau khi bú.

Bé phát ra tiếng khụt khịt

Nếu bé vẫn bú tốt, da môi hồng, không khó thở thì chưa chắc đã là bệnh.

Bé ngủ rồi lại thức rất nhanh

Trẻ sơ sinh chưa có chu kỳ ngủ ổn định như người lớn.

Bé đi ngoài nhiều lần

Số lần đi ngoài của trẻ có thể thay đổi tùy từng bé và cách nuôi dưỡng.

Bé hơi bong da

Một số trẻ có thể bong da nhẹ trong giai đoạn đầu sau sinh.

Bé hay vặn mình

Trẻ nhỏ có nhiều chuyển động khi ngủ và khi thức. Tuy nhiên, nếu kèm tím tái, khó thở, co giật hoặc các biểu hiện bất thường khác thì cần được đánh giá y tế.

Điểm quan trọng là không tự chẩn đoán chỉ dựa trên một dấu hiệu đơn lẻ. Hãy nhìn tổng thể tình trạng của bé.

13. Kinh nghiệm chăm trẻ sơ sinh cho gia đình Việt

Có một điều mà những người lần đầu làm bố mẹ thường chỉ nhận ra sau khi có con:

Chăm em bé không khó nhất ở việc thiếu kiến thức, mà khó ở chỗ có quá nhiều người cùng đưa ra lời khuyên.

Ông bà nói một cách, bạn bè nói một cách, mạng xã hội lại nói một cách khác.

“Phải quấn bé thật chặt.”

“Phải đội mũ cả ngày.”

“Phải uống nước để có nhiều sữa.”

“Rốn phải bôi cái này mới nhanh rụng.”

“Bé khóc thì cứ để khóc cho quen.”

Không phải lời khuyên nào truyền miệng trong gia đình cũng phù hợp với trẻ sơ sinh.

Vì vậy, bố mẹ nên ưu tiên:

Thông tin từ bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng, dược sĩ và các nguồn y tế đáng tin cậy.

Nếu chưa chắc chắn một việc có nên làm cho bé hay không, tốt nhất hãy hỏi người có chuyên môn trước khi áp dụng.

14. Cách chăm sóc trẻ sơ sinh: mẹ không cần trở thành “siêu nhân”

Những tháng đầu làm mẹ có thể rất mệt.

Mẹ vừa phải cho con bú, thay bỉm, ru ngủ, tắm rửa, theo dõi con, vừa phải phục hồi sức khỏe sau sinh.

Vì vậy, chăm con tốt không có nghĩa là mẹ phải tự làm tất cả mọi việc.

Bố có thể thay bỉm, bế con, tắm cho con.

Ông bà có thể hỗ trợ cơm nước, dọn dẹp.

Người thân có thể giúp mẹ có một khoảng thời gian nghỉ ngơi.

Khi mẹ khỏe hơn, tinh thần ổn định hơn thì việc chăm con cũng nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Cách chăm sóc trẻ sơ sinh không nhất thiết phải thật cầu kỳ. Những điều quan trọng nhất vẫn là giữ bé sạch sẽ, chăm sóc rốn đúng cách, cho bú phù hợp, thay bỉm thường xuyên, đảm bảo giấc ngủ an toàn và quan sát những thay đổi bất thường.

Đặc biệt, với mẹ mới sinh chăm con lần đầu, đừng áp lực vì nghĩ mình phải biết tất cả ngay từ ngày đầu tiên. Chăm con là một quá trình mà mỗi ngày mẹ sẽ hiểu bé thêm một chút.

Nếu đang tìm hiểu thêm về chăm sóc trẻ sơ sinh, bố mẹ có thể tham khảo các nội dung dành cho mẹ và bé trên Batlote.com và các thông tin được chia sẻ bởi Dược sĩ Quỳnh Anh.

Bé khỏe, mẹ khỏe và cả gia đình cùng được nghỉ ngơi – đó mới là mục tiêu của việc chăm con.